مجموعه صاحب‌الامر تبریز (بزرگترین میدان حکومتی تاریخ ایران)

Picture5.jpg

 مجموعه صاحب آباد تبریز ازجمله مجموعه‌های تاریخی شهر تبریز و مقر حکمرانی دولتمردان صفویه، دوران آق قویونلوها (اجداد شاه اسماعیل اول)، بوده است و در اوایل صفویه نیز به عمارات و وسعت آن افزوده شده است که امروزه از این مجموعه بیش از چند اثر تاریخی بر جای نمانده است.

این مجموعه الگوی اولیه ساخت میدان نقش جهان اصفهان به شمار می‌آید. اما اکنون به دلیل فرسایش ناشی از گذشت زمان، جنگ و سوانح طبیعی همچون زلزله‌های ویرانگرِ تبریز در ادوار گذشته، از این مجموعه تاریخی چیزی جز مخروبه‌های عمارت تاریخی صاحب آباد و مسجد حسن پادشاه متعلق به دوره آق قویونلوها و مسجد صاحب‌الامر و مدرسه اکبریه متعلق به دوره قاجاریه نمانده است.
میدان صاحب الامر در دولت صفویان با بناهای حکومتی و تشریفاتی همچون دولتخانه و میدان حکومتی، مسجد و مدرسه حسن پادشاه، کوشک هشت بهشت سلطان یعقوب، بیمارستان، مقبره و کلیسای سنت هلنا احاطه شده بود و مقر حکومتی آنان به شمار می رفت.
میدان صاحب الامر نه به لحاظ وسعت، بلکه به لحاظ قدمت از قدیمی‌ترین میادین شهری موجود در کشور بوده و ساختار شکل گیری‌اش حائز اهمیت است. صاحب آباد، مجموعه‌ای است که مدت چهار قرن مقر حکومت و فرماندهی جهانشاه، اوزون حسن، شاه ختایی و شاه طهماسب بوده است و به گزارش سیاحان خارجی که در آن دوران از این مجموعه بازدید کرده بودند، زیباترین و باارزش ترین بناهای کشور در آن دوره، در این مجموعه ساخته شده بود. طبق اسناد تاریخى، این میدان در دوره ایلخانى باعنوان باغ «صاحب آباد»، دوره آق قویونلو میدان «حسن پادشاه» و در دوره‌هاى بعد نیز میدان «صاحب‌الامر» نامیده شده است.
این میدان علاوه بر کاربرد حکومتی – اداری، کارکردهای مذهبی، اجتماعی و اقتصادی نیز داشت و در مرکز شهر تبریز واقع بود. مهمترین بنای این مجموعه کاخ هشت بهشت است که آن را سلطان یعقوب تکمیل کرده است. در روزگار خود این بنا چنان شهرتی یافته بود که از اقصی نقاط جهان اسلام برای دیدن آن به تبریز می‌آمدند.
اینکه این میدان در دوره آق قویونلوها ساخته شده و در اوایل صفویه نیز به عمارات و وسعت آن افزوده شده است در واقع خمیرمایه اصلى ساخت میدان نقش‌جهان اصفهان به شمار مى‌آید. میدان نقش جهان همانندی‌های اساسی با میدان صاحب الامر در دوره قاجار دارد. از جمله اینکه در هر دو میدان خالی گذاردن مرکز میدان رعایت شده است و از تمام جهات کاملا محصور است. هر دو میدان محلی برای تشریفات دولتی و انتشار و اشاعه رسمی قوانین و محل تجمع‌های لشکری و مذهبی بوده است. در سوی‌های هر دو میدان بازار و مسجد تعبیه شده که از عناصر مهم و اصلی ارتباط میدان با توده‌های مردم بود.
پس از انتقال پایتخت ایران از تبریز به قزوین توسط صفویان نمونه کوچکى از این مجموعه در این شهر ساخته شد اما با انتقال دایمى پایتخت این سلسله به اصفهان، میدان نقش‌جهان در آن شهر احداث شد. درحالیکه وسعت میدان نقش‌جهان در حدود ۸۲ هزار متر مربع است، متراژ تخمین زده شده برای میدان حسن پادشاه حداقل دو برابر میدان نقش جهان یعنی بیش از ۱۶۰ هزار متر مربع است. درحالیکه میدان صاحب‌الامر به جای اینکه با دیوار مرزبندی شده باشد با احجام سنگین و بزرگ متمایز شده است. لبه جنوبی میدان به رودخانه مهران رود، لبه غربی آن به مجموعه کاخ‌های حکومتی و دولتخانه و لبه شرقی هم به ابنیه‌ای ختم می‌شده که مسجد صاحب‌الامر جزئی از آن است.
    بستر سکونتگاه
آب و هوای مناسب و میزان بارش لازم و دسترسی به آبهای همیشگی و اوضاع مناسب سیاسی – اقتصادی، از تبریز دوره ایلخانی تا اوایل دوره صفوی، یک  « باغ شهر»  آرمانی به وجود آورده بود. اکثر بناها به صورت کوشکی و به صورت توده مرکزی در میان حیاط سرسبز قرار گرفته بود؛ اما در فلات داخلی با توجه به کمبود میزان بارش و فرار بودن رطوبت هوا و تابش تیز آفتاب، در ساخت بناها معمولا این حیاط (میانسرا) بود که به وسیله ساخت و سازها احاطه می شد تا رطوبت حاصل از تبخیر آب حوضهای حیاط جهت تنظیم شرایط محیطی انسانی و فضای سبز باغچه حیاط حفظ شود و ضمنا با این نحوه استقرار ساخت و سازها در چهار طرف حیاط در فصول و زمانهای مورد نظر از فضاهایی استفاده شود که تنها از تابش مناسب آفتاب بهره می‌برند. به همان میزان تفاوت در نوع پلان معماری منطقه آذربایجان و فلات داخلی در این دوره، در کالبد کلی “میدان” نیز می‌توان این تفاوت را مشاهده کرد.
میدان در منطقه آذربایجان و در مناطق کوهستانی همجوار مانند کردستان معمولا به فضای باز وسیعی اطلاق می گشت که بناها در دور یا مرکز آن استقرار می‌یافتند و این به این معنی نبود که بناهای دور میدان حتما باید به هم چسبیده باشند و چهار ضلع کامل مربع یا مستطیل را تشکیل دهند و همانند معماری منطقه تا قبل از اواسط دوره صفویه – که از این زمان به بعد اکثر ساخت و سازها به دور میانسرا ساخته شدند – بیشتر از هم جدا بودند و یا دیوار حیاط آنها و یا فقط بخشهایی از آنها به هم متصل بود.
میدان ریگستان سمرقند شکل گیری نهایی در قرن ۱۷ میلادی، میدان مسجد جامع سیس آذربایجان شرقی ۸۵۱ ه. ق، میدان مسجد جامع طسوج در دوره ایلخانی تا صفوی، میدان و مجموعه پاقلیان بخارا شکل گیری نهایی در قرن ۱۶ میلادی، میدان مسجد بازار مرند کالبد وضع موجود قاجاری، نمونه‌ای از میدان‌ها در سرزمین ایران هستند که عناصر شاخص اصلی آنها همانند میدان صاحب‌الامر قبل  از زلزله ۱۱۹۴ ه. ق لزوماً در لبه‌های میدان قرار نگرفته است و میدان نقش جهان اصفهان بازار و مجموعه حکومتی اطراف، میدان و مجموعه گنجعلی خان کرمان در دوره صفویه، نمونه‌هایی هستند که میدان به صورت چهار گوش مشخص است و ساخت و سازها در لبه‌های آن قرار گرفته است.

    سیر تحول تاریخی شهر تبریز
هسته اولیه شهر تبریز از اواسط قرن سوم تا اواسط قرن پنجم هجری شکل گرفت. گسترش شهر به مرکزیت مسجد جامع و مجموعه حکومتی به عنوان مرکز حکومتی منطقه از اواسط قرن پنجم تا اواخر قرن هفتم هجری صورت گرفت و تبدیل شدن به یکی از مهمترین و بزرگترین شهرهای جهانِ آن روز از لحاظ سیاسی – اقتصادی و تداوم حیات به صورت مرکز تجاری – سیاسی مهم منطقه‌ای تا اواخر قرن دوازدهم هجری ادامه یافت. قرون هفتم و هشتم هجری، تبریز چه به عنوان پایتخت ایلخانان مغول و چه به عنوان یکی از مهمترین مراکز تجاری و اقتصادی جهان، موزه‌ای وسیع از ساخت و سازهای شهری مانند مجموعه‌های بزرگ مسکونی، کاخها، کوشک باغها و … بوده است.
یکی از باغهای وابسته به شهر تبریز، باغ خواجه شمس الدین محمد جوینی (صاحبدیوان) وزیر ایلخانان مغول بوده است که آن را در شمال شهر تبریز و برکرانه شمالی رودخانه مهران رود ایجاد نموده بود. مجموعه حکومتی با عنوان دولتخانه در دوره آل جلایر در منطقه ششگلان واقع شده بود. در دوره قراقویونلوها جهانشاه، دولتخانه را به باغ صاحب آباد انتقال داد و از آن پس محل دولتخانه قبلی دولتخانه قدیم خوانده شد. اوزون حسن آق قویونلو پس از غلبه بر قراقویونلوها و تشکیل سلسله آق قویونلو در ایران، مرکز حکومت ایران را در میدان صاحب آباد توسعه داد و مجموعه‌ای بسیار مهم و تأثیرگذار را در میدان صاحب آباد و دولتخانه جدید ایجاد کرد.
    روند شکل گیری میدان صاحب آباد و مجموعه حسن پادشاه
میدان صاحب آباد (به زبان ترکی صاحیب آواد، صاحب‌الامر فعلی) شامل مجموعه‌ای بود که شروع ساخت آن به دوره اباقاخان ایلخانی و در دوره صدارت شیخ محمد جوینی که از علما و نویسندگان و شعرای بنام خود بود برمی‌گردد. در دوره حکومت جهانشاه آق قویونلو، دولتخانه قدیمی به این مکان انتقال یافت و طی پادشاهی اوزون حسن و سپس پسرش یعقوب گسترش و تکمیل شد. این مجموعه که شامل میدان حسن پادشاه (اوزون حسن) مجموعه جعفرپاشا، دارالمساکین، مدرسه و باغ نصریه، عمارت هشت بهشت، کلیسای سنت هلنا و مسجد شاه مقصود (مسجد شاه طهماسب: مسجد صاحب‌الامر کنونی) بود، به مدت چهار قرن مقر حکومت پادشاهانی از آق قویونلوها و صفوی‌ها بوده است.
این مجموعه در ضلع شمالی رودخانه مهرانه‌رود (میدان چایی) و در زمین‌های روستایی به نام صاحب آباد که در آن زمان روستایی چسبیده به شمال شهر تبریز بوده و توسط مهرانه‌رود از خود شهر جدا شده بود بنا شده و بعد از ساخت این مجموعه بوده است که شهر تبریز از سمت شمال توسعه یافته است. در واقع می‌توان گفت این توسعه شهری غیرارگانیک و برنامه‌ریزی شده شهری در ایران بوده است.
ژان شاردن جهانگرد و سفرنامه‌نویس فرانسوی که در دوره شاه عباس دوم صفوی به ایران سفر کرده بود، درباره میدان بزرگ تبریز می‌نویسد: “میدان مرکزی این شهر از میدان‌های معتبر ایران، من جمله میدان شاه اصفهان، به مراتب بزرگتر است. مورخان عثمانی نوشته‌اند هنگامی که این شهر در دست سرداران ترک بود، چندین بار لشکریان آن‌ها در این میدان گرد آمدند، و عده نفرات آنها بالغ بر سی هزار می‌شد…”
در کتاب “سفرنامه‌های ونیزیان در ایران” که شامل شش سفرنامه از ونیزیانی است که در زمان اوزون حسن آق قویونلو به ایران سفر کرده‌اند آمده است: “این کاخ در وسط باغی با مصطبه‌ای قرار دارد (مصطبه: سکوی بزرگی که احتمالاً پادشاه و مهمان‌ها بر آن می‌نشستند) و در هر گوشه این مصطبه، فواره‌هایی به شکل اژده‌ها از مفرغ گذارده‌اند. این فواره‌ها را بقدری با مهارت و هنرمندی ساخته‌اند که گویی اژده‌هاها جان دارند. در داخل این کاخ بر طاق تالار بزرگ، صحنه‌هایی از نبردهای متعدد اوزون حسن که سوار بر اسب، نمایانده شده است با سگها و بازها و از آن گذشته، اتفاقات دیگر را رسم کرده‌اند و … خود باغ دارای سه در ورودی است، رو به شمال، جنوب و مشرق”
حافظ حسین کربلائی تبریزی در کتاب “روضات الجنان و جنات الجنان” می‌نویسد: “در کنار مسجد اوزون حسن، مدرسه‌های عالی برای طلاب علوم نصریه قرار داشت که اوزون حسن را در باغ آن دفن کرده‌اند. در نزدیکی این مدرسه، مسجد مقصودیه واقع است که در دوره مقصود، فرزند دسینیا ساخته شده است. در میدان صاحب‌آباد بجز یک قصر کوچکتر که پادشاهان آق قویونلو از ایوان آن مسابقات و بازی‌ها را تماشا می‌کردند و یا سفرای خارجی را در آنجا به حضور می‌پذیرفتند، یک بیمارستان بزرگ هم وجود داشت که فقط یک دیوار حد فاصل آن و مسجد اوزون حسن بود. در دوران اوزون حسن و یعقوب، به شهادت بازرگانان ونیزی، بیش از هزار تن مستمند و بیمار در این بیمارستان که اتاق‌های وسیعش با قالی مفروش بود، زندگی می‌کردند. در سفره‌خانه مجاور که به فقرا اختصاص داشت، به خرج دربار به تهیدستان غذا داده می‌شد.”
مسجد شاه مقصود (مسجد شاه طهماسب) ابتدا طی حمله عثمانی‌ها و سپس در زلزله سال ۱۱۹۳ ه.ق تخریب گردید ولی در سال ۱۲۰۸ بر ویرانه‌های آن مسجد کنونی بنا شد. چون اهالی معتقد بودند این مکان نظر کرده امام زمان است، این مسجد و محوطه تاریخی آن به صاحب‌الامر معروف شد. در سال ۱۲۹۶ موقوفات دیگری نیز توسط میرزا اکبرخان، از سرشناسان تبریز و مترجم کنسول روس به این مسجد اضافه شد که مدرسه اکبریه از آن جمله بود. این مدرسه طی خیابان‌کشی‌های دهه چهل از مسجد جدا شده و بخش‌هایی از آن تخریب گردید، ولی امروزه مورد مرمت و بازسازی قرارگرفته و به عنوان مرکز تحقیقات علوم اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
لبه جنوبی میدان صاحب آباد به رودخانه مهران رود ختم می‌شد. لبه غربی آن به مجموعه و قصر حسن پادشاه و در شرق به بنایی که بعدها مسجد و بقعه صاحب‌الامر برروی آن ساخته شد. در داخل میدان نیز مسجد حسن پادشاه و بیمارستان قرار داشت. از دیگر بناهای میدان در این دوره می‌توان به مسجد جامع شاه مقصود اشاره کرد. ساخت و سازهایی که از دوره شاه طهماسب صفوی آغاز شد، روندی را طی کرد که در عمل میدان را به دو قسمت مجزا تقسیم کرد. ساخت و سازهایی در دو جانب شرقی و غربی بیمارستان و مسجد حسن پادشاه و چسبیده به آن، عملا ًمیدان را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم کرد که ساخت و سازهای دوره صفویه مخصوصاً در ضلع شمالی بخش شمالی، میدانی بزرگ چهار ضلعی با لبه‌های مشخص (البته با بناهای جدا از هم) را ایجاد کرد و بخش جنوبی همانند گذشته خویش دوباره به عنوان بخشی از باغ‌های صاحب‌آباد مشجر گشت. آرام آرام در داخل میدان مخصوصا در بخش شمالی ساخت و سازهایی ایجاد شد و بخشهایی از میدان با این ساخت و سازهای جدید تصرف شد. پس از زلزله سال ۱۱۹۴ ه.ق و بازسازی شهر تبریز، بخش شمالی میدان بکلی حذف شد و بخش محدود جنوبی باز به صورت میدان، اما با بناهای بسیار محّقرتر و بیشتر به صورت تجاری – مذهبی احیا گشت.
بطور خلاصه روند شکل‌گیری مجموعه صاحب‌الامر به شرح زیر است:
۱) ایجاد باغ صاحب آباد توسط خواجه شمس الدین محمد جوینی (صاحبدیوان) در دوره ایلخانی؛ ۲) انتقال دولتخانه از ششگلان به صاحب آباد توسط جهانشاه قراقویونلو؛ ۳) شکل‌گیری بناها و عناصر حکومتی و مذهبی به دور میدانی وسیع در صاحب آباد و انتقال و تجمیع قطبهای مهم شهری (با کارکرد فرامنطقه‌ای و کشوری) در شمال مهران‌رود و در امتداد و همخوان با بازار (مهمترین قطب شهری ماندگار در تاریخ تبریز) توسط حسن پادشاه آق قویونلو؛ ۴) ادامه و گسترش مجموعه حسن پادشاه و میدان صاحب آباد تا حکومت شاه طهماسب صفوی به عنوان مرکز؛ ۵) تخریب مجموعه حسن پادشاه و صاحب آباد همانند دیگر بناها و مجموعه‌های شهر تبریز در زلزله سال ۱۱۹۴ هجری قمری؛ ۶) بازسازی مجموعه با عنوان صاحب الامر در دوره قاجار به صورت بسیار محدودتر.

 طرحی شماتیک از ساختار شهر تبریز پس از دوره جلایریان، طی حکومت ترکمانانِ قراقوینلو و آق¬قوینلو تا حدود سال ۹۰۰ ه.ق./ ۱۴۹۴م.

 فضاهای شناخته شده پیرامون میدان در دوره آق قوینلوها تا ۹۰۷ه.ق

 نقشه تبریز در اثر مطراقچی (۹۴۲ه.ق.): دولتخانه صاحب آباد و عمارت نصریه
دولتخانه باغ صاحب آباد واقع در ضلع غربی میدان صاحب آباد، در این تصویر عمارت منظر پادشاهی در جنوب شرقی دولتخانه، قصر هشت بهشت در مرکز، و بخش حرم در شمال شرقی باغ دولتخانه قابل تشخیص است.

 
 دورنمایی از شهر تبریز و محدوده دولتخانه، اثر شاردن، ۱۰۸۴ه.ق./ ۱۶۷۳م.

 پل جنب مسجد صاحب¬ الامر، اثر امیل دوهوسه، ۱۸۶۰م./۱۲۷۷ه.ق.، در این تصویر نمای شرقی مسجد پس از تعمیر بخش شمالی دهلیز توسط حاج میرزا محمد شفیع ثقه الاسلام، در پی واقعه سال ۱۲۶۵ه.ق. مشخص می‌باشد.

 فضاهای پیرامون میدان صاحب الامر در اواخر دوره قاجار و اواسط پهلوی: نقشه دارالسلطنه تبریز (قراجه داغی)، ۱۲۹۷ه.ق./ ۱۸۸۰م.، توسط سرهنگ قرجه داغی و محمدرضا مهندس.
۱- بقعه صاحب الامر و مسجد ثقهالاسلام در شرق و مدرسه اکبریه در غرب صحن ۲- کاروانسرای محمد اسماعیل خان صندوقدار  ۳- مدرسه حسن پادشاه    ۴- مسجد حسن پادشاه     ۵- مدرسه میرزا مهدی    ۶- حمام جهانگیرخان    ۷- بازارچه شتربان  ۸- کاروانسرای حسن    ۹- کاروانسرا  ۱۰- حمام حاجی نصیر  ۱۱- کاروانسرای مسگران (حاج ناصح)   ۱۲- بازار مسگران  ۱۳- یخچال صادقیه  ۱۴- حمام کلانتر   ۱۵- مسجد آقا میر عباسعلی  ۱۶- پل حاجی محمدامین  ۱۷- مسجد و مدرسه صادقیه  ۱۸- کاروانسرای شاهزاده   ۱۹- مسجد و مدرسه حاج صفرعلی  ۲۰- پل زیر بازار.
خطوط خط چین نشانگر ردیف دکاکین می‌باشد که خطوط زرد رنگ نشانگر ردیف مغازه‌هایی است که رو به میدان بنا شده‌اند.

بروز گسستگی انسجام فضایی در صحن مسجد صاحب الامر و بافت محدوده شرقی میدان در نتیجه احداث خیابان دارائی به سمت شمال، موجب مخدوش شدن ارتباط بصری ما بین مسجد صاحب الامر و مدرسه اکبریه شده است. دخل و تصرف به فضای باز میدان صاحب الامر به عنوان فضای شهری تاریخی با ساخت ردیفی از دکان‌ها در ضلع جنوبی و میان میدان، همچنین تخریب و انسداد برخی از راسته‌های جنوبی بازار مسگران به دلیل احداث مجتمع‌های تجاری متغایر با نظام ساختاری بازار، از نظر دانه بندی و هم تعداد طبقات متغایر، ضمن گودبرداری در بافت تاریخی و  اجرای مرمت‌های غیراصولی در محدوده که در مواردی به احداث بنایی جدید منجر شده و در مغایرت با ضوابط حفاظت از ابنیه تاریخی است، تنزلِ کیفیتِ بصری فضای میدان و پیرامون آن بر اثر نابسامانی جداره‌ها و اغتشاش حاصل از نحوه اجرای سایبان‌ها و تأسیسات الکتریکی و تغییر مدول در دکان‌های پیرامون میدان، حجره‌های بازار مسگران و بازارچه شتربان با دخل و تصرف در جرزها، تعداد طبقات و مساحت بازشوها، موجب تضعیف انسجام ساختاری و کالبدی پیکره تاریخی بازار تبریز در بخش شمالی شده است.
از بین رفتن روابط اجتماعی تاریخی موجود در نهادهای خدماتی پیرامون میدان و تغییر کیفی زندگی در بافت مسکونی غرب میدان با جایگزینی اقشار کم درآمد به جای ساکنین قدیمی محله، همچنین فقدان رونق اقتصادی در مجتمع‌های تجاری جدیدالاحداث و به فراموشی سپرده شدن بازار صاحب‌الامر تبریز و در آستانه ورشکستگی قرار گرفتن اصناف موجود از معضلات اجتماعی – اقتصادی در این محدوده است.
معضلات شهری از بعد حرکت سواره نیز ایجاد گره ترافیکی در محدوده پل دارائی و تبدیل شدن حاشیه خیابان دارائی به محل تخلیه بار وانت بارها و کامیون‌ها به دلیل عدم وجود فضای بارانداز و پارکینگ، همچنین عبور وسائط نقلیه سنگین از حریم درجه یک ابنیه تاریخی می‌توان نام برد.
آلودگی‌های زیست محیطی همچون آلودگی هوا و صوتی در محدوده خیابان دارائی و پل رویِ رودخانه مهران رود، کمبود فضای سبز در فضاهای شهری محدوده میدان صاحب الامر نیز از آثار مخرب زیست محیطی در محدوده محسوب می‌گردد.
صاحب‌الامر در گذشته، میدانی بوده است تاریخی و چندعملکردی که با دارا بودن نقش‌های حکومتی، مذهبی، تجاری، نظامی، خدماتی و تفریحی طی دوره‌های متعدد به عنوان مرکز حکومتی دول قراقوینلو، آق قوینلو و صفوی در سطح منطقه‌ای، ملی و فراملی فعالیت می‌نموده است. ولی هویت امروزی آن به صورت مرکز عرضه میوه و تره بار شهر و فروش عمده خواربار و فضای داخلی میدان به دلیل ساخت واحدهای تجاری، خوانایی خود را از دست داده است. مجموعه‌ای مرتبط با مجموعه‌های تجاری – اداری نوساز که از رونق اقتصادی قابل توجهی برخوردار نیستند.
باقی مانده‌های کاروانسرای موسوم به حسن پادشاه نیز از چند سال پیش توسط سازمان میراث فرهنگی شروع به مرمت شده بود که متاسفانه بعد از مدتی به حال خود رها شده و در وضعیت نامناسب و اسفناکی به سر میرد.

    سخن پایانی
احیای میدان تاریخی صاحب‌الامر و نقش آن در تعادل زندگی و حرکت بازار تاریخی تبریز از اهمیت زیادی برخوردار است و قادر است عدم تعادل به وجود آمده در جنوب (تراکم بیش از حد) و شمال (متروک شدن و عدم تحرک اقتصادی) را مرتفع نماید. همچنین در توسعه محدوده مسکونی محلات تاریخی شتربان و سرخاب، احیای عرصه میدان و محدوده پیرامون آن به عنوان موتور محرک توسعه این بخش از بافت تاریخی بسیار موثر است. با توجه به اینکه امروزه شهر تبریز فاقد چنین فضایی با ویژگیهای کامل یک فضای شهری با پتانسیل فضای اجتماعی است، میدان صاحب الامر به عنوان مرکز گردشگری شهر در محدوده‌ای فراتر از تبریز بر روی محوری فرهنگی – تاریخی از هرات تا استانبول با تکیه بر این نقش قادر خواهد بود به عنوان نقطه عطفی در محدوده فرهنگی تیموری – ترکمانی و صفوی، مورد توجه جهانی قرار گرفته و موضوعی برای آغاز حرکتهای فرهنگی در مقیاس جهانی از طریق برگزاری مطالعات و همایشهای فراملی ‌باشد.
به علت فقدان فضاهای فرهنگی در پروژه‌های نوسازی و بهسازی جهت معرفی قدمت و عملکرد محور تاریخی ـ فرهنگی شهر تبریز به گردشگران داخلی و خارجی،  میدان صاحب الامر به عنوان فضای باز شهری که دارای فضاهای فرهنگی و تاریخی در پیرامون خود می‌باشد توان اختصاص یافتن به عنوان مرکز اطلاعات و راهنمائی گردشگران، محل آشنائی با تاریخ و صنایع دستی منطقه را داراست. از طرفی ارتباط با شبکه کالبدی بازار تبریز به عنوان شاخص¬ترین بخش جذب توریست در شهر، این امکان را فراهم می‌آورد تا عرصه میدان در زمینه عملکرد¬های تجاری و خدماتی توریست محور همچون فروشگاه¬های عرضه صنایع دستی، سوغات و محصولات کشاورزی منطقه، اختصاص خانه¬های تاریخی موجود در محدوده میدان به منازل مسافر، برپا کردن مجدد حمام¬های تاریخی و غیره نیز فعال باشد. با توجه به اینکه در سطح شهر تبریز مکانی با قابلیت دسترسی به فضای باز، ابنیه تاریخی، ارتباط تنگاتنگ با شبکه کالبدی و اجتماعی بازار و توان پذیرش عملکردهای متعدد دیده نمی¬شود، محدوده میدان صاحب¬الامر در حوزه عملکرد شهری، فضائی منحصر به فرد تلقی می¬گردد و قادر به تأمین اهداف طرح احیاء و رفع نیازهای امروز جامعه و شهر است.
میدان صاحب الامر با هندسه¬ای منتظم و خوانا، همراه با جداره¬ها و بدنه¬ای محصور کننده، با سهولت دسترسی عابرین پیاده به عرصه میدان و قرار گرفتن در مسیر شریان¬های حرکتی بخش شمال بازار، قابلیت تبدیل شدن به یک فضای عمومی شهری را داراست. احاطه شدن میدان با ابنیه¬ای متعدد از نظر ارزش، قدمت و کاربری یکی از پتانسیل¬های ویژه¬ای محسوب می¬گردد که امکان استفاده از فعالیت¬های متنوع را در پیرامون میدان فراهم می¬آورد. ابنیه باارزش و شاخص موجود در سایت در صورت حفاظت کامل، ساختار کالبدی هر یک توان تغییر کاربری به فعالیت¬های توریستی چون موزه را دارا بوده و بر اساس آثار برجای مانده از تزئینات تاریخی منحصر به فرد این ابنیه و الگوی ساختاریشان، فرصت¬های مطالعاتی جدیدی را بر مبنای شناخت ویژگی¬های دوره تاریخی مربوطه پدید می¬آورند که مسجد حسن پادشاه و مسجد صاحب الامر از این جمله¬اند.
طرح احیای مجموعه صاحب‌الامر به عنوان بزرگترین میدان حکومتی تاریخ ایران همواره از اولویت‌های مجموعه مدیریت شهری و شهرداری تبریز بوده و با توجه به اثر بخشی فراملی طرح و نقش اجتماعی و فرهنگی آن با همکاری صمیمانه سازمان‌ها و نهادهای ذیمدخل از جمله سازمان میراث فرهنگی، امید است با مساعدت‌های مدیران ارشد کشوری و استانی در آینده‌ای نزدیک شاهد به ثمر نشستن و آغاز عملیات اجرایی احیای این مجموعه فاخر باشیم. اگر چه مشخص و پرواضح است که مجموعه به این بزرگی با تمام متعلقاتش در نهایت به طور کامل قابل احیا نبوده و با توجه به وضعیت موجود، تنها بخش‌هایی از آن قابلیت احیا دارد.
منبع: برگرفته از مطالعات شرکت عمارت خورشید و  پژوهشهای تاریخی موجود

تهیه و تنظیم: اداره معماری و طراحی شهری معاونت شهرسازی و معماری
غلامرضا ایرانی، هانیه عباس زاده – هفته نامه تبریز

19
0

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

۱۱ پاسخ

  1. علی گفت:

    اثاری که به جامانده را حفظ کنیم،بازسازی اثار ویران شده پیشکش
    بازهم مردم تبریز دلشان خوش هست که زلزله این اثار را از بین برده نه پادشاهان دیوانه
    دولتخانه صفوی در اصفهان از میدان نقش جهان شروع می شده تا سی و سه پل کاخ ها و عمارت ها بوده و بعد ان از سی و سه پل تا میدان ازادی باغ های سلطنتی بوده است،من جمله باغ هزارجریب
    اما تمامی این کاخ ها به دست پادشاهان دیوانه قاجاری خراب و ویران شد،باغ ها را از بین بردن و تمامی اثار زمان صفوی را خراب کردن
    همین الان در بسیاری از اثار به جامانده مثل چهلستون خرابی های زیادی ایجاد کردند
    تصور چنین دولتخانه بزرگی(غیر اصفهانی ها روی گوگل مپ این وسعت را می توانند متوجه شوند)و خراب کردن تمام ان در جنگ ها و توسط پادشاهان واقعا اتش به دل ادم میندازه

    13

    2
  2. تبریز گفت:

    متاسفانه هزاران افسوس اصلا مسولین به فکر نیست کاشان یزد اصفهان بود خودشونو کشته بودن باسه احیا !!!! چرا کاری نمیکنن چرا
    کاروانسراها در حال ریزش . حمامهای بارها تو سایت شما مطلب گذاشته شده سراها حجره
    چرا می خان تخریب بشه

    8

    2
  3. تبریز گفت:

    چرا باسه ۱۰۰ خونه ی کاشان بودجه هستش باسه ما نه
    چرا باسه احیای میدان عتیق اصفهان پول و متخصص هستش باسه ما نه چرا !!!
    باسه تهران و مشهد پول خرج میشه باسه ما نه چرا چرا !!!!!!

    11

    5
    • ناشناس گفت:

      نه برای کاشان و نه برای میدان عتیق پولی از دولت گرفته نشد،تمامی این هزینه ها توسط بخش خصوصی و شهرداری بوده قسمت بسیار بسیار بسیار ناچیز ان از میراث فرهنگی بوده که همون مقدار هم تو تبریز تقسیم شده
      دوست عزیر ادم میتونه چشم هاشا ببنده و فقط غر بزنه ولی فکر کنید،ان زمانی که تمام سرمایه گذار های خصوصی را به ساخت برج(به قول خودتان) و مجتمع تجاری مشغول کردید،بودجه شهرداری را به این کارها سپردید چه انتظاری دارید؟وقتی در شهری مدیرانش برای اینده شهر برنامه ای نداشته باشن چیزی جز این نخواهد شد،تجمع پول ها روی تعداد اندک بخش و رونق گرفتن یک بخش از روی جو
      چنان بیان می کنید انگار تبریز منطقه محروم است،انقدر که در تبریز خرج میشه در بقیه شهرها هم خرج میشه(تهران حسابش جداست)مشکل تبریز مدیرانش هستن
      تمامی مدیران اصفهان در کثری از ثانیه بعد کنار رفتن از سمت توسط بقیه استان ها جذب میشن،همین شهردار قم یا شهردار یزد که شهردارهای قبلی اصفهان بودند،قطعا دلیلی داره اینطور نیست؟
      مردم اصفهان از یک زمانی به بعد فهمیدند اگر خودشان نسازند کسی برایشان نمی سازد،اگر مدیریت نکنند کسی برنامه جلوی پایشان نمی گذارد
      به عنوان مثال بعد از تهران اولین شهری که رینگ ترافیکی را ساخت اصفهان بود در حالی که بسیاری از شهرها هنوز رینگ ترافیکی را تکمیل نکردند اصفهان در حال اجرای ساخت رینگ دوم است
      در حق اصفهان جفاهای زیادی شد،به عنوان مثال همین زاینده رود را که خشکاندند(که بعدا مردم ایران می فهمند با خشک شدن ارومیه و زاینده رود و گاوخونی چندین تیلیارد میراث را از دست دادن)کاری بود که مسولان اصفهانی هم غفلت کردند و هم بقیه اب اصفهان را برداشتن بردن یزد و چهارمحال و قم و رفسنجان کرمان

      12

      3
  4. م گفت:

    الگوی میدان نقش جهان اصفهان میدان هزار ساله عتیق در خود اصفهان هست که در زمان صفوی بر اساس میدان قدیمی دوره سلجوقی و با همان ساختار مسجد جامع، بازار و دارالحکومه ساخته شده. به همین مناسبت در اصفهان حتی تا همین الان به میدان عتیق یا میدان امام علی می گن میدان کهنه و به میدان نقش جهان، میدان نو.

    9

    10
  5. Aydin گفت:

    امیدواریم که بزودی میدان تاریخی حسن پادشاه مرمت و احیا بشه ….
    منتظر اقدامات همه مسئولین استانی ، مخصوصا استاندار و شهردار در این مورد هستیم …… پروژه ای بسیار مهم و حیاتی برای تاریخ استان و کشور .
    شهرداری باید رسیدگی به بناها و مراکز تاریخی ، و توسعه فضای سبز را در الویت کلی برنامه های خود قرار دهد .

    12

    0
  6. ناشناس گفت:

    این چرندیات که نقش جهان از این میدان الگو گرفته هیچ منبع و سندی نداره جز مصاحبه یه خبرگزاری با یه بیسواد که تو اون مصاحبه هم هیچ مستنداتی ارایه نشده

    دوم اینکه میدان عتیق اصفهان مربوط به دوران سلجوقی و به مراتب قدیمی تر از نقش جهان اصفهان و صاحب اباد تبریزه که قدمتش حداکثر به دوره ایلخانی میرسه

    سوم اینکه اگر به ادعای الکی باشه ما هم میتونیم ادعا کنیم میدان عتیق اصفهان الگوی صاحب اباد بوده هر چند اگر بود هم افتخار کردن نداشت

    چهارم اینکه نقش جهان میراث ثبت شده جهانیه و اگر یه بنای تقلیدی بود طبق معیار های یونسکو اصلا ثبت نمیشد

    نویسنده مقاله با جملاتی مانند: میدان نقش جهان همانندی‌های اساسی با میدان صاحب الامر در دوره قاجار دارد خودشو مسخره کرده

    4

    3
    • ناشناس گفت:

      واقعیت همینیه که هست. باز آمپر این اصفهانیها رفت بالا.

      2

      0
      • ناشناس گفت:

        واقعیت همونه که من گفتم ولی بیسوادایی مثل تو میتونن با همین توهمات خوش باشن

        2

        2
        • ناشناس گفت:

          واقعیت اون چیزی هست که باید باشه نه اون چیزی که با چرتکه یه اصفهانی باید درست از آب دربیاد. تعصب شما باعث میشه واقعیات رو نبینی عزیز.

          2

          1

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

افزودن شکلک

SmileBig SmileGrinLaughFrownBig FrownCryNeutralWinkKissRazzChicCoolAngryReally AngryConfusedQuestionThinkingPainShockYesNo