از غازان روسیه تا شنب غازان ایران

یافته‌هایی نو در رابطه با ریشه‌ی نام شهر غازان، پایتخت جمهوری تاتارستان

مهران بشارت غازانی

(دانشجوی کارشناسی تاریخ دانشگاه تبریز و مدیرعامل انجمن تاریخی فرهنگی غازانیه تبریز)

 

کازان، غازان یا قازان، پایتخت جمهوری تاتارستان در بخش اروپایی فدراسیون روسیه در محل تلاقی رودخانه‌های ولگا و غازانقا  است که به‌عنوان سومین شهر بزرگ علمی روسیه نیز شناخته می‌شود دیگر اهمیت‌های این شهر را می‌توان از منظر یکی از بزرگترین مراکز مذهبی، اقتصادی، سیاسی، علمی آموزشی، فرهنگی و ورزشی در روسیه دید.

غازان همچنین دارای یک فرهنگ و تاریخ غنی است، ارگ کرملین غازان به ثبت جهانی یونسکو رسیده است و این شهر در سال  ۲۰۰۵هزارمین سال وجود نشانه‌های شهری خود را جشن گرفته است.

بیشترین ترکیب جمعیتی غازان را تاتارهای ترک‌تبار تشکیل می‌دهند.

بااین‌حال بنای قلعه‌ی غازان و رشد و شکوفایی این شهر مربوط به قرون  سیزده و چهارده میلادی است، سال‌هایی که اردوی زرین به‌عنوان وراث چنگیزخانی تسلط خود را بر این سرزمین‌ها می‌افزود و این همزمان با دوران ایلخانی در ایران بود.

در مورد وجه تسمیه و معنی نام شهر قازان اقوال و نظریات مختلفی داده شده است که هنوز هم که هنوز هست نمی‌توان ریشه‌ی آن را به‌درستی مشخص کرد. تحقیق در لغات ترکی و افسانه‌های شهری غازان و تشبیهات جغرافیایی و تاریخی نظریات متنوعی را نیز پدید آورده است. عده‌ای مأخذ نام غازان را از رودخانه‌ی شهری آن که به غازانقا یا کازانکا موسوم است می‌دانند و در کنار این، هم‌آوایی نام اطلاق شده به ظرف «دیگ» در ترکی این اندیشه را به وجود آورده است که شکل U مانند دره‌ای که شهر غازان در آن ساخته شده است و شباهت آن به دیگ، سرآغار اطلاق این نام بوده است، بااین‌حال برخی دیگر افسانه‌ای عاشقانه را بیان می‌کنند که شاهزاده‌ای تاتاری در هنگام شستشوی دیگی طلایی آن را به رودخانه انداخت و در آن محل شهر قازان ساخته شد. همچنین مردم چوواش هم اشاره به نام شاهزاده‌ای به نام حسن (در چوواشی: خسن) در اطلاق نام به این شهر دارند.

امّا در بین این نظریات متنوع نظریه‌ای دیگر توجه اندیشمندان را به خود جلب کرده است و آن برگرفتن نام شهر غازان از پادشاه ایلخانی ایران به نام غازان خان است. سلطان محمود غازان خان در سال ۱۲۹۵ در تبریز به تخت امپراتوری ایلخانی تکیه زد و در سال ۱۳۰۴ میلادی نیز فوت شده در گنبد مجموعه‌ی بزرگی که در غازانیه‌ی تبریز ساخته بود مدفون شد. او دومین پادشاه ایلخانی پس از احمد ولی تأثیرگذارترین و مشهورترین آنان بود که اسلام آورد و نظر بسیاری از مسلمانان را به خود جلب کرد و عدالت و اصلاحاتش نیز از وی یک پادشاه پرآوازه ساخت.

این‌که این نظریه یا نظریات قبلی تا چه حد می‌تواند به واقعیت نزدیک باشد تحقیق چندانی صورت نگرفته است و در منابع ایرانی منبعی دقیق که اشاره به تاریخ و وجه تسمیه شهر غازان داشته باشد یافت نشده است. از منابع عربی معروف‌ترین آن‌ها کتابی به نام «تلفیق الأخبار وتلقیح الآثار فی وقائع قزان وبلغار وملوک التتار» نوشته‌ی الرّمزی مربوط به اوایل قرن بیستم میلادی است وی در وجه تسمیه‌ی غازان نظریه‌ی تشبیه محل تشکیل شهر به دیگ و اخذ شدن این نام از قازان _به‌معنی دیگ_ را بیان کرده بااین‌حال گفته است که نظریات دیگر نیز وجود دارد. اما در منابع عثمانی که قدیمی‌ترین آن مربوط به سال ۱۶۳۴ میلادی، زمان اتمام کتاب «حدائق الحقائق فی تکمله الشقائق» اثر عطالله بن یحیی است متنی به ترکی عثمانی در مورد شهر غازان به چشم می‌خورد که ترجمه‌ی فارسی آن چنین است:

«در عصر سلطان محمود غازان از اولاد چنگیز خان جماعت کثیری از طایفه‌ی تاتار که مسلمان شده بودند در آن دیار به جهت غزا کردن ساکن شدند. تاتارهای قزان در غزا کردن مشغول بودند و غازیان لشکر غازان با هربار گذر در آن مناطق همراه اهالی آن منطقه بودند و توانسته بودند بر دیار بی‌دین غلبه یابند ولی بعد از سقوط دولت غازانیه، غزا کردن هم منقطع شد»

در همان قرن ۱۷ حاجی خلیفه کاتب چلبی نیز کتابی به نام «تحفه الکبارفی أسفار البحار» دارد که در آن در مورد شهر غازان به ترکی عثمانی و ترجمه‌ی فارسیِ آن چنین آمده است:

«در عصر سلطان محمود غازان از آل چنگیز از طایفه‌ی تاتاری که به شرف اسلام مشرف شده بودند جماعتی برای غزا کردن در آن دیار ساکن شدند که به مشهور به تاتارهای قازان شدند»

منبع دیگر کتابی به نام «خبر صحیح» از محمد مظهر فوزی است که در سال ۱۸۷۳ میلادی چاپ شده است، فوزی هم در این کتاب نظر مشابهی به وجه تسمیه‌ی شهر قازان دارد:

«با تبعیت به سلطان محمود غازان، از آل چنگیز، فرقه‌ای از طایفه‌ی تاتار که مسلمان شده بودند به نام سلطانِ مذکور در محلی که امروز قازان گفته می‌شود شهری احداث کرده و ساکن شده‌اند»

این منابع سعی دارند منشأ نام شهر غازان را به غازان خان، پادشاه ایلخانی برسانند، این‌که طایفه‌ی تاتار و ترک و مغولِ غیرمسلمان در زمان اسلام آوردن غازان خان مسلمان شدند حرف دقیقی است و برخی تعداد ایشان را که به تبعیت از مسلمان شدن غازان به این آیین گرویدند را ده هزار نفر شمرده‌اند.

هرچند مقایسه‌ای این اسناد نویافته در رابطه با نام‌شناسی شهر غازان تاتارستان با دیگر نظریات، مجال تحقیق بسیاری را می‌طلبد اما هرچه هست یک تلنگری بزرگ برای افزایش همکاری و تعاملات فرهنگی، تاریخی و گردشگری شهر غازان با کشور ایران و خصوصاً شهر تبریز است که در سال ۱۳۸۹ ش. به‌طور رسمی این دو شهر خواهرخوانده شدند.

یقیناً این یافته‌ها نور علی نوری برای روابط فرهنگی این دو شهر است. محله‌ی شنب غازان تبریز به‌عنوان منطقه‌ی موسوم به نام پادشاه غازان خان، مرکز اداری دوران پادشاهی آن سلطان و محل دفن او شناخته می‌شود، منطقه‌ای که یکی از باشکوه‌ترین تاریخ‌ها را در سینه‌ی خود داشته و افتخارات بزرگی برای تبریز، آذربایجان و ایران کسب کرده است.

اگرچه امروزه از آثار تاریخی شنب غازان جز یک حمامِ در حال فروپاشی و آثاری پراکنده چیزی دیده نمی‌شود اما در کنار فعالیت‌هایی که در راستای احیای هویت تاریخی شنب غازان انجام می‌گیرد تا دوباره چشم جهان را به افتخارات خود روشن کند، یک اسم هم در خودی خود می‌تواند سرمایه‌ای نمادین برای ارتقای تعاملات فرهنگی و پیشبرد اهداف گردشگری به شمار رود.

با تمام این تشابهات و ارتباطات مستند و سرمایه‌ی نمادین نهفته در محله‌ی شنب غازان تبریز، فرصت بزرگیست برای متولیان ارتباطات بین‌المللی، شهرداری تبریز، شورای شهر آن، اداره‌کل میراث فرهنگی و دیگر سازمان‌های مرتبط که قدم در پیش بگذارند و تبریز را با تعاملات جهانی دوباره به شهری بین‌المللی در سطح تاریخی خود برسانند. شاید باانجام مراسمات مشترک در این محله با جمهوری تاتارستان، ساخت اثری به‌عنوان نماد همکاری و اشتراک فرهنگی و یا ساخت بنایی، پارکی، محلی برای پیشبرد اهداف فرهنگی و گردشگری تبریز در این محله‌ی تاریخی در قبال اشتباهاتی چون اطلاق نام شهر غازان به پارکی در منطقه‌ی گلگشت تبریز و مغفول ماندن هرچه بیشتر شنب غازان به‌عنوان نقطه‌ی تلاقی تعاملات تبریز با شهر غازان.

منابع:

–  م.م. الرّمزی، تلفیق الأخبار وتلقیح الآثار فی وقائع قزان وبلغار وملوک التتار، إبراهیم شمس‌الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، الجزء‌الثانی، ۱۴۲۳ هـ، ص ۵٫

– نوعی‌زاده، عطالله عطایی، حدائق الحقائق فی تکمله الشقائق، إستنبول، دار الطبعه‌ العامره، ۱۸۵۱، ج۱، ص ۲۲۰٫

–  کاتب چلبی، تحفه الکبارفی أسفار البحار، إستنبول، مطبعه بحریه، ۱۹۱۳، ص ۸۵٫

– فوزی، محمد مظهر، خبر صحیح، إستنبول، عزت افندی مطبعه‌سی، ۱۸۷۳، ج۴، ص ۲۹۴٫

– بیانی، شیرین، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران، سمت، ۱۳۹۴، ص ۲۱۰-۲۱۱٫

– فضل‌الله بن عمادالدوله ابوالخیر، رشیدالدین، تاریخ مبارک غازانی، به‌سعی و اهتمام و تصحیح: اقل‌العباد، کارل یان، آبادان، انتشارات پرسش، چاپ اول، ۱۳۸۸، ص ۱۶۰٫

– ПСРЛ, том XIII. Издание ۱-е. Летописный сборник, именуемый Патриаршею или Никоновскою летописью. – С. ۵۱۳, ۵۱۵٫

– Matthew P. Romaniello. The Elusive Empire: Kazan and the Creation of Russia, 1552-1671 (University of Wisconsin Press; 2012) 296 pages.

12
1

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

۴ پاسخ

  1. ناشناس گفت:

    غاز اونا غاز ما باز

    1

    0
  2. ناشناس گفت:

    به مسئولان شهری تبریز چیزی از تعامل نباید گفت . اگر موقعیتی برای ساخت مجتمع تجاری سراغ دارید سریعا” اطلاع دهید . چون مسئولان ما همه چیز را در پول و آنرا در مجتمع تجاری که مغازه بسازند و بفروشند به مردم .

    3

    0
  3. رومی گفت:

    در غازانیه تبریز چه ساختمانهای خوشگل و با سلقیه ای ساخته اتد ساختمان سازی فقط تبریز آدم از هنرشون به وجد میاد

    2

    0
  4. سینیور آ ممد گفت:

    آفرین‌ حرف باید سند داشته باشه . حال کردم منابع گذاشتی

    3

    0

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

افزودن شکلک

SmileBig SmileGrinLaughFrownBig FrownCryNeutralWinkKissRazzChicCoolAngryReally AngryConfusedQuestionThinkingPainShockYesNo