مساجد قلب تپنده بازار تبریز

 مساجد و مدارس دینی از بافت های اصلی بازار سنتی و بزرگ تبریز هستند.

مساجد و مدارس دینی از بافت‌های اصلی بازار‌های سنتی ایران به شمار می روند. کمتر بازاری را در ایران می‌توان یافت که دارای این دو مولفه نباشد، بازار تبریز نیز از این قاعده مستثنی نیست، در بازار تبریز تعداد زیادی مسجد و مدرسه دینی وجود دارد.

مسجد جامع تبریز، مسجد سید علی آقا، مسجد صادقیه، مسجد شصت ستون، مسجد مقبره و… از جمله این مساجد هستند.

مسجد جامعی در قلب بازار تبریز

مسجد جامع تبریز که در کتاب‌های تاریخی ازآن به عنوان «جامع کبیر» نیز نام برده شده به عبارتی بازار گرداگرد آن شکل گرفته است. قدیمی ‌ترین بخش این مسجد، شبستان وسیعی است که از طاق و گنبدهایی بر فراز ستون‌ های هشت گوش آجری تشکیل شده که زینت بخش آن، گچ‌‌بری‌های ظریف و هنرمندانه دوره روادیان (مقارن سلجوقیان) است. مسجد جامع در دوره ایلخانان مغول مورد توجه و تعمیر بوده و بخش‌هایی به آن افزوده شده است، محراب رفیع گچ‌بری باقیمانده فعلی یادگار آن دوره می‌باشد.

در دوره حکومت آق قویونلویان در آذربایجان، گنبدی رفیع مزین به انواع کاشی‌ کاری معرق به وسیله سلجوق شاه بیگم همسر اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز هم پایه‌ها و گوشه‌هایی از کاشی کاری های آن باقیمانده است.

در زلزله سال ۱۱۹۳ هجری قمری که بسیاری از بناهای تبریز آسیب دید، این مسجد نیز از خرابی مصون نماند. مسجد فعلی با پایه‌های متین پوشش طاق و چشمه بعد از زلزله در اوایل حکومت قاجار و توسط حسینقلی خان دنبلی حاکم وقت بنا شده که از آثار خوب قاجاری می ‌‌باشد.

مسجد حسن پادشاه

مسجد حسن پادشاه از دیگر مساجد بازار تبریز است، این مسجد یکی از مساجد قدیمی تبریز است که در محوطه بازار «دوه چی» و میدان صاحب آباد واقع شده، در انتهای بازار تبریز هم مسجد جامع یا همان مسجد جمعه قرار دارد که از قدیمی ترین بناهای تبریز به شمار می‌رود.

حاج خلیفه کاتب چلبی مولف کتاب «جهان نما» درباره این مسجد می‌نویسد:« … جامع السلطان حسن که از بناهای اوزون حسن پادشاه آق قویونلو استوبه طرز جوامع سلاطین باسنگ تراش و سرب ساخته شده، بنای متین و باشکوهی است. در کنار صفحه محراب، یک قطعه مرمر بلغمی بزرگ به طول و عرض چند ذرع به دیوار نصب شده و جامع را رونق بخشیده است. سنگ مرمری با چنین ابعاد از نوادر به شمار می رود.»

اولیا چلبی که در سال ۱۰۵۰ ه . ق از مسجد حسن پادشاه دیدن کرده در توصیف این مسجد می نویسد:«..این مسجد را سلطان حسن آق قویونلو بنا کرده است … بنای این مسجد یکی از شاهکارهای هنر معماری است . گنبدهای آن همه کاشی کاری شده و از چهار سو دارای منافذی هستند که با سنگ های مرمرین مزین و مشعشع گردیده اند.»

او در تشریح تزیینات مسجد می افزاید :«روی هر چهار دیوار این مسجد بزرگ را با اسلیمی ها، ترنج ها، گل ها وبوته های گوناگون و کتیبه های متعدد حجاری و گچ بری شده زینت بخشیده اند .. بالای درها و پنجره ها نیز سنگ نبشته هایی با خط ثلث جلی وجود دارد که بی شباهت به خط زیبای یاقوت مستعصمی نیست . در طرفین محراب این مسجد دو پارچه ستون سنگیِ زرد رنگ قرار دارد که گویا اینها کهرباست و نظیرشان در هیچ جای دنیا پیدا نمی شود.»

در وضعیت کنونی مسجد حسن پادشاه، ازآن همه سنگِ تراش و رخام و کاشی جز تعدادی اندک باقی نمانده است، زیرا اوایل قرن حاضر در محل حسن پادشاه، مسجدی با ستون های چوبی و سقف مسطح برپا شد که هنوز مورد استفاده اهالی است.

مسجد مقبره تبریز

مسجد مقبره در خیابان امام اول بازار کفاشان تبریز واقع شده است. این مسجد به شکل مربعی است که طول هر ضلع آن نزدیک ۲۵ متر است و ۹ ستون سنگی خوش تراش گنبدهای بلند ضربی آن را نگه داشته اند. در زلزله ۱۱۹۳ ه.ق سقف این مسجد فرو ریخت. در این واقعه حاج میرزا مهدی قاضی طباطبائی از جمله افرادی بود که در زیر خاک مانده بودند. پس از این که او جان سالم از زیر خاک به در برد بقیه زندگی خود را وقف خدمت به مردم و کارهای عام المنفعه نمود. او مسجد مقبره را توسعه داد و به صورت کنونی در آورد. همچنین قسمتی از راسته بازار را احداث کرد. او حمام قاضی ، مسجد میرزا مهدی، مدرسه ،حمام، سراو یخچال میرزا مهدی و ده ها بنا دیگر را ایجاد و یا تجدید عمارت نمود. پس از وفات میرزا مهدی قاضی طباطبائی در سال ۱۲۴۱ جسد او را در همان مسجد دفن کردند و آن جا را مقبره نامیدند. در کنار قبر مرحوم حاج میرزا مهدی قاضی طباطبائی چند نفر دیگر از جمله آیت الله شهید سید محمد علی قاضی طباطبائی که در سال ۱۳۶۲ به شهادت رسید مدفون هستند.

مسجد امام جمعه تبریز

این مسجد در جانب شرقی بازار مسجد جامع، درنزدیکی مدرسه طالبیه واقع شده و به مسجد سبز نیز شهرت داشته است.

نادرمیرزا، نویسنده دوره قاجار، درخصوص این مسجد می نویسد: «این مسجد به مسجد سبز شهرت دارد؛ زیرا که ستون های آن مسجد به رنگ سبز زینت داده اند. این مسجد را بازرگانی دیندار حاجی علی نام به تاریخ یکهزار و دویست وپنجاه وپنج ازهجرت عمارت کرده. آن مرد ازبومیان شهر خوی است.»

شبستان مسجد دارای بیست ستون سنگی با سرستون مقرنس و سی گنبد ضربی آجری است، ستون‌ها درچهار ردیف پنج تایی قرار گرفته اند و رنگ سبز آنها هنوز هویداست. در سمت غربی مسجد مزبور، مسجد زمستانی کوچک تالار مانندی قرار گرفته که درآن به کفشکن مسجد بزرگ باز می‌شود.

مسجد اسماعیل خالوغلی تبریز

این بنا در سمت چپ یا جانب جنوبی دالان مدرسه طالبیه و متصل به دیوار شرقی مسجد جامع بزرگ واقع شده و درگذشته به مسجد ملامحمدحسن پیشنماز معروف بوده است. نادرمیرزا، نویسنده کتاب «تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز» درباره این مسجد می‌نویسد: «پس از زلزله و خراب شدن مسجد حسین قلیخان عمارت کرد برهمان بنیان قدیم و آن مسجدی است مرتفع و طلولانی و عریض … با گچ و آجر بنا شد طاقی و سقوف را هیچ قرینه نباشد از دوسوی غرفی بدین سال های نزدیک عمارت شده که پوشیده رویان نشینند. و بدین جامع از رخام و کاشی هیچ نباشد. گویند نخست بنای این مسجد عثمانیان نهاده اند . بدین جامع، دوپارچه رخام صافی باشد. یکی ازآنها به میان مسجد در طاقی روبه شمال نصب شده، طول آن یک ذرع ونیم و عرض یک ذرع تبریزی باشد؛ دوازده سطر به خط ثلث درآن حجر نقاری کرده اند و فرمانی نیز نوشته شده است.»

طول مسجد، شمالی- جنوبی است و در و دوپنجره آن به دالان مدرسه طالبیه بازمی شود. شبستان این مسجد، باهجده گنبد ضربی بر طاق ها و ده ستون دو ردیفه سنگی زیبا پوشش یافته است. گنبدها مساوی و یکنواخت هستند. درمدخل مسجد، طاق کوچکی ازآجر تعبیه شده که درپایین آن و بالای در ورودی، آیه ۱۸ سوره توبه با خط ثلث برجسته ای گچبری شده است.

مسجد حجت الاسلام تبریز

این بنا درجنوب صحن مدرسه طالبیه و جانب غربی مسجد جامع واقع گردیده و به مسجد شیخیه نیز معروف است و سطح آن تقریبا یک متر ازسطح مسجد جامع بلندتر است. این مسجد، دو در و پنج پنجره دارد که همگی جدید هستند. از در ورودی اصلی وارد کفشکنی به ابعاد ۶×۷ متر و از آنجا وارد شبستان بزرگ مسجد می‌شوند.

شبستان بزرگ این مسجد حدود ۶۰ متر طول و۲۶ متر عرض دارد، پوشش آن متشکل از ۵۴ گنبد آجری بر روی چهل ستون سنگی کبود است. همه ستون‌ها، منشوری و دارای قاعده ده ضلعی و سرستون مقرنس یکنواخت هستند؛ به جز یک ستون بزرگ واقع درجلوی محراب که حجاری تزیینی مارپیچ و سرستون مقرنس پرکاری دارد و از شاهکارهای هنر حجاری به شمار می رود و ظاهرا باقیمانده بنای با عظمتی است که در گذشته درهمین محل برپا بوده است.

تزیینات حجاری زیبای محراب نیز قابل مقایسه با ستون فوق الذکر است. دور تا دور مسجد دارای چندین طاقنما و خواجه نشین است که طول همه آنها ۵/۴ متر و عرض آنها مختلف است. فضای داخلی مسجد، ساده و تزیینات آن منحصر به احادیثی است که با رنگ روغنی سفید بر دور ستون ها نوشته شده است. در جانب غربی این مسجد، مسجد کوچکتری نیز بنا شده که ده ستون سنگی دارد و درزمستان ها مورد استفاده قرار می گیرد. در جنوب مسجد کوچک، حیاط سه گوشی وجود دارد که برف انداز هر دو مسجد محسوب می شود. این مسجد در سال های ۱۲۳۵ و ۱۲۴۰ه-.ق توسط ملامحمد ممقانی ساخته شده است. نامبرده، رئیس شیخیه بود و حجت الاسلام نامیده می شد وجه تسمیه مسجد نیز نام اوست.

مسجد سیدعلی آقا

مسجد سید علی آقا که به دوران قاجاریه برمی گردد، دارای هشت ستون سنگی است. بخش های شمالی، شرقی و غربی مسجد ایوان دار و دارای طاق کلیل بوده که از دو بخش زنانه و مردانه تشکیل شده است.

مسجد صادقیه

قدمت مسجد صادقیه نیز به دوران ایلخانان برمی‌گردد، با این حال، این مسجد در دوران صفویه و قاجاریه مرمت شده است.

وجود امامزاده در جوار مدرسه علمیه

امامزاده جمال تبریز زیارتگاهی است که در مسجد حاجت و مدرسه علمیه طالبیه در راسته کوچه واقع شده، این زیارتگاه مرقد امامزاده موسی معروف به سید جمال از اولاد امام موسی بن جعفر(ع) است.

آرامگاه در زیر گنبد نسبتا بزرگی واقع شده و پا طاق مقرنسی دارد که روی آن صندوق چوبی زیبایی نهاده‌اند؛ دو کتیبه مرمرین سنگ قبر نیز در این بقعه به چشم می‌خورد که یکی متعلق به قبر آخوند ملا احمد مدرس و دیگری مربوط به قبر شیخ عبدالغفار است.

نمادهای دینی در بازار

به هر دکه و حجره بازار بزرگ تبریز که سرک می کشیم، هنوز بافت قدیمی و سنتی خود را حفظ کرده وجود یک سری عناصر فرهنگی قدیمی انگار جزو جدا نشدنی آنهاست، ابزاری چون تلفن‌های سیاه رنگ قدیمی، چرتکه ‌های بزرگ و کوچک که حتی در غرفه‌ های عظیم فرش فروشی هم وجود دارند و این سئوال را ایجاد می کنند که معاملات چند صد میلیونی چگونه با آنها انجام می شود، میزهای رنگ و رو رفته چوبی٬ تمثال منتسب به حضرت علی بر دیوار٬ بخاری های نفتی قدیمی، کلاه های شاپو که حتی در فصل گرما هم از سر بازاری های تبریزی درنمی آید٬ تسبیح های دانه عقیق و…

بسیاری از بازاریان قبل از هر کاری در اول وقت، کار اقتصادی خود را با تلاوت آیاتی چند از کلام الله مجید آغاز می‌ کنند ، تسبیح های دانه درشت نمادی از توجه بازاریان تبریز به اسلام است. مهم ‌تر از آن، قرار گرفتن کتاب قرآن کریم بر روی میز و یا قفسه بسیاری از این بازاریان  نماد توجه به معارف دینی در بین آنان است، .

 

گزارش: بیت اله احمدی

4
0

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

۵ پاسخ

  1. arash گفت:

    کمبود پارکینگ در بازار تبریز بیداد میکنه

    0

    0
  2. امیر گفت:

    آیت الله شهید سید محمد علی قاضی طباطبائی در ۱۰ آبان سال ۱۳۵۸ به شهادت رسیدن نه ۱۳۶۲٫

    0

    0
  3. متشکرم ازاینکه باعث شدین سطح آگاهی من بالاتر برود

    0

    0

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

افزودن شکلک

SmileBig SmileGrinLaughFrownBig FrownCryNeutralWinkKissRazzChicCoolAngryReally AngryConfusedQuestionThinkingPainShockYesNo